Şapka Değil, Cumhuriyet Karşıtlığı İskilipli Atıf Gerçeği

18.02.2026 10:56

Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına kadar uzanan çalkantılı süreçte adı sürekli tartışmaların odağında yer alan İskilipli Atıf, Millî Mücadele'ye karşı yürütülen propaganda faaliyetleri, Teali İslam Cemiyeti içindeki rolü ve Cumhuriyet'e karşı kışkırtıcı faaliyet iddiaları nedeniyle Türkiye tarihindeki en sert yargı süreçlerinden biriyle karşı karşıya kaldı. Dönemin mahkeme değerlendirmeleri ve tarih kaynaklarına göre, idam kararı yalnızca "şapka meselesi" değil, devletin kuruluş sürecine karşı yürütülen faaliyetlerin bütünü kapsamında ele alındı.
ABDÜLHAMİD VE REŞAD DÖNEMLERİNDEN GELEN TARTIŞMALI GEÇMİŞ
İskilipli Atıf'ın devletle sorunlarının Cumhuriyet döneminden çok daha önce başladığı belirtiliyor. Sultan II. Abdülhamid döneminde sürgüne gönderildiği, Sultan Reşad döneminde ise ağır ifadeleri nedeniyle yeniden sürgün cezasıyla karşılaştığı aktarılıyor. Bu süreç, onun Osmanlı'nın son yıllarında da siyasal tartışmalar içinde yer aldığını gösteren bir arka plan olarak değerlendiriliyor.
TEALİ İSLAM CEMİYETİ VE MİLLÎ MÜCADELE KARŞITI PROPAGANDA
İskilipli Atıf'ın en çok tartışıldığı başlık, Teali İslam Cemiyeti'nin başkanlığı oldu. Dönemin komutanlarından Kazım Karabekir'in, cemiyeti "İngiliz propagandasına vasıta olan, İslamiyet perdesi altında faaliyet gösteren bir yapı" olarak tanımladığı aktarılırken, cemiyetin Millî Mücadele karşıtı propaganda faaliyetleri yürüttüğü iddiaları tarih literatüründe geniş yer buldu.
Milli Mücadele sürerken Yunan uçaklarından Anadolu'ya atıldığı öne sürülen beyannameler, bu tartışmanın merkezinde yer aldı. Söz konusu bildirilerde Kuvayı Milliye'ye karşı çağrılar yapılması, halkın direnişten uzak tutulmaya çalışılması ve Mustafa Kemal Paşa'nın hedef gösterildiği ifadelerin yer alması, cemiyetin doğrudan eleştirilerin odağına yerleşmesine neden oldu. Bu dönemde cemiyetin başkanlığını İskilipli Atıf'ın yürütmesi, sorumluluk tartışmalarını daha da büyüttü.
BEYANNAMELER, TEKZİP VE GERİYE DÖNÜK SAVUNMA İDDİALARI
Tarihi anlatımlarda öne çıkan görüşe göre, beyannameler Anadolu'da etkisini gösterdikten ve kamuoyunda tepki büyüdükten sonra cemiyet adına tekzip yayımlandı. Ancak bu tekzibin, kamuoyu baskısı ve siyasi değişim sonrasında sorumluluktan uzaklaşma amacı taşıdığı iddia edildi. Bu konu, İskilipli Atıf dosyasının en tartışmalı başlıkları arasında yer almayı sürdürüyor.
ANADOLU'DA FAALİYETLER VE HALKI DİRENİŞTEN UZAK TUTMA ÇABALARI
Döneme ilişkin iddialarda, Teali İslam Cemiyeti mensuplarının Anadolu'ya gönderilerek halkı Millî Mücadele'ye katılmamaya çağırdığı, çeşitli bölgelerde huzursuzluk ve isyan ortamlarının oluşmasına zemin hazırladığı ifade ediliyor. Özellikle Antep bölgesinde Fransız emellerine hizmet edildiğine dair değerlendirmelerin dönemin raporlarında yer aldığı belirtiliyor. Bu iddialar, İskilipli Atıf'ın Cumhuriyet kadroları tarafından yalnızca bir din adamı değil, siyasi bir aktör olarak görülmesine yol açtı.
CUMHURİYET DÖNEMİNDE NEDEN BEKLENDİ?
Cumhuriyet'in ilanından sonra yeni yönetimin İskilipli Atıf'a hemen müdahale etmediği, ancak ilerleyen süreçte şapka kanununa karşı gelişen isyan hareketlerinde adının yeniden gündeme geldiği görülüyor. "Frenk Mukallitliği ve Şapka" adlı risalenin isyan bölgelerinde etkili olduğu ve kışkırtıcı bir rol oynadığı iddiaları, yeniden yargılanmasının önünü açtı.
Önce Giresun'da yargılanan Atıf'ın, dağıtımların durdurulması şartıyla serbest bırakıldığı; ancak risalenin isyan bölgelerine gönderilmeye devam ettiği tespit edilince yeniden tutuklanarak Ankara İstiklal Mahkemesi'ne sevk edildiği belirtiliyor.
İDAM KARARI: ŞAPKA DEĞİL, REJİME KARŞI FAALİYETLER VURGUSU
Tarih kaynaklarında öne çıkan değerlendirme, İskilipli Atıf'ın yalnızca şapka giymediği için değil, Cumhuriyet'e ve yeni rejime karşı kışkırtıcı faaliyetler yürüttüğü gerekçesiyle cezalandırıldığı yönünde. Mahkeme sürecinde, geçmişteki Milli Mücadele karşıtı tutum, cemiyet faaliyetleri ve isyan ortamına etki ettiği düşünülen yayınlar birlikte değerlendirildi.
Bu nedenle birçok araştırmacı, idam kararının "kıyafet tartışması" ile açıklanamayacağını, Cumhuriyet'e karşı yürütülen propaganda ve anayasal düzene yönelik tehdit algısının belirleyici olduğunu vurguluyor.
İDAM ÖNCESİ SON TALEP
Bazı kaynaklarda, idam öncesinde cezasının idamdan uzun süreli hapse çevrilmesini talep ettiği ve dönemin devlet yöneticilerinden af istediği yönünde bilgiler yer alıyor. Bu iddialar tarih yazımında farklı görüşlerle değerlendirilmekle birlikte, dosyanın dramatik son bölümünü oluşturan anlatılar arasında bulunuyor.
CUMHURİYET KARŞITI FAALİYETLERLE ANILAN BİR DOSYA
Ortaya çıkan tarihsel tabloya göre, İskilipli Atıf yalnızca bir din adamı kimliğiyle değil, Millî Mücadele sürecinde Cumhuriyet'e ve bağımsızlık hareketine karşı konum aldığı değerlendirilen bir figür olarak yargılandı. İdam kararının temelinde, yeni kurulan devlete karşı yürütülen propaganda faaliyetleri, isyan ortamına katkı sunduğu iddiaları ve rejim güvenliğine yönelik tehdit algısı bulunuyor.
Bu nedenle birçok tarih yorumuna göre, İskilipli Atıf dosyası bir "şapka tartışması" değil, Cumhuriyet'in kuruluş döneminde devlet otoritesine karşı yürütülen faaliyetlerin yargı süreci olarak değerlendiriliyor. ÖZEL HABER MUHARREM DEĞİRMEN / 3. GÖZ HRA

*Sultan Abdülhamid döneminde sürgüne gönderildi.
*Sultan Reşad'a "Isırgan Köpek" dediği gerekçesiyle tekrar sürgüne gitti.
*Kazım Karabekir'ın "İngiliz propagandasına vasıta olan, İslâmiyet perdesi altında pek çok fırıldak çeviren zevat" diye nitelediği Teali İslam Cemiyeti'nin başkanı idi.
* "Yunanla savaşmayın, Mustafa Kemal'i öldürün" diyen meşhur ihanet beyannameleri Yunan uçaklarından Anadolu'ya atıldığı dönemde başkan oydu.
* Beyannameler aylarca dağıtılıp amacına ulaştıktan sonra, Damat Ferit Hükümeti'nin düşmesi ve İstiklal Mahkemelerinin kurulmasından sonra basın bu beyanname işinin üzerinde girince, yakayı kurtarmak için cemiyet adına tekzip yayınlandı.
*Teali İslam Cemiyeti hoca kılığındaki adamlarını rum kayıkçılar vasıtasıyla Anadolu'ya gönderip halkı millî mücadeleye katılmamaya davet etti. Pek çok yerde isyanlar çıkmasına sebep oldu. Cemiyetin Antep'te Fransız emellerine çalıştığı bizzat Mustafa Kemal Paşa tarafından rapor edildi. Bütün bunlar yaşanırken ve cemiyetin başkanı yine İskilipli Atıf idi.
* Cumhuriyet ilan edildiğinde, yeni rejim İskilipli'ye dokunmadı. Ta ki şapka kanununa karşı çıkan isyanlarda rolü olduğu ortaya çıkana kadar. İskilipli Atıf önce Giresun'da yargılandı. İsyan bölgelerinde ortaya çıkan ve kışkırtıcı rol oynayan "Frenk Mukallitliği ve Şapka" kitabının dağıtımını durdurması şartıyla serbest bırakıldı.
* İsyan yerlerine kitaplarını göndermeye devam ettiği anlaşılınca tekrar yargılandı ve "şapka isyanlarında kışkırtıcı rolü olduğu gerekçesiyle" anayasayı değiştirmeye teşebbüs" suçundan idam edildi.
*İdamdan önce suçunu idrak ettiğini belirterek cezasının idamdan 101 yıl hapse çevrilmesini istedi. Mustafa Kemal ve İsmet Paşa dan özür diledi.
Görülen o ki, İskilipli Atıf hem Abdülhamid dönemi, hem İttihat ve Terakki dönemi hem de Cumhuriyet döneminde devletle problemli bir adamdı.
Hepsinin belgeleri Ümit Doğanın "İskilipli Atıf Gerçeği" Kitabında