Üçüncü Göz Gazetesi: Algıdan Gerçeğe: Türkiye'de Alt Kırımların Önemi

Türkiye'de gündemi manşetlerden takip etmek artık neredeyse bir alışkanlık hâline geldi. Hız çağında yaşıyoruz; bir olay oluyor, birkaç saat içinde herkes fikir sahibi oluyor, akşamına da başka bir başlık gündemi devralıyor. Fakat bu hızın bedeli ağır: meselelerin alt katmanları çoğu zaman konuşulmuyor. Oysa toplumsal, ekonomik ve siyasi sorunlar manşetlerde görünen kadar basit değil. Manşetler olayın görünen yüzünü verir; gerçek nedenler ise çoğu zaman alt kırımlarda, yani detaylarda gizlidir. Türkiye'de yaşanan pek çok yanlış değerlendirme ve başarısızlık, tam da bu yüzeysel bakış açısının sonucudur.
Ekonomi üzerinden somut bir örnek vermek gerekirse, son yıllarda en çok konuşulan başlıklardan biri enflasyon oldu. Manşetler sürekli fiyat artışlarını, zamları ve alım gücündeki düşüşü öne çıkardı. Ancak çok daha az konuşulan gerçek şu oldu: üretim yapısı. Türkiye'de örneğin tarımda yaşanan maliyet artışı yalnızca gübre ya da mazot fiyatıyla açıklanamaz. Genç nüfusun köylerden kopması, küçük üreticinin piyasada rekabet edememesi, planlı tarım eksikliği ve aracılık sistemi gibi derin sorunlar var. Manşette "pazar pahalı" cümlesi yer alıyor ama alt detayda tarlada üretimin niçin sürdürülemez hâle geldiği konuşulmuyor. Bu nedenle çözüm arayışı da çoğu zaman yanlış yerde başlıyor.
Bir başka somut örnek deprem gerçeği. Deprem olduğunda manşetler "yıkım", "can kaybı", "yardım seferberliği" gibi başlıklarla doluyor. Fakat depremin asıl hikâyesi olay anında değil, yıllar öncesinde başlıyor. İmar planları, denetim mekanizmaları, mühendislik standartları, yerel yönetimlerin uygulamaları ve vatandaşın bilinç düzeyi gibi detaylar çoğu zaman manşet olamıyor. Oysa deprem bir doğal afet; felakete dönüşmesi ise insan eliyle oluşan altyapı zaaflarından kaynaklanıyor. Türkiye'nin sık sık aynı acıları yaşamasının nedeni, olayın anına odaklanıp sürece bakmamasıdır.
Adalet sistemine ilişkin tartışmalarda da benzer bir tablo var. Bir davada verilen karar manşet oluyor, sosyal medya ikiye bölünüyor. Ancak o kararın arkasındaki yargı yükü, dosya yoğunluğu, uzmanlaşmış mahkeme eksikliği ya da mevzuat karmaşası çoğu zaman gündeme gelmiyor. Örneğin çocuk suçları ya da aile içi şiddet gibi konular yalnızca bir dava üzerinden tartışıldığında mesele kişiselleşiyor. Halbuki alt katmanlarda eğitim politikaları, sosyal destek mekanizmaları, psikolojik danışmanlık hizmetleri ve önleyici sistemler gibi çok daha geniş bir yapı bulunuyor. Sorunu yalnızca mahkeme kararına indirgemek, gerçeği daraltmak anlamına geliyor.
Yerel yönetimler üzerinden de somut bir gerçeklik görmek mümkün. Bir belediye bir projeyi açılış töreniyle duyuruyor ve manşetlerde "hizmet" olarak yer buluyor. Ancak birkaç yıl sonra aynı proje atıl hâle gelebiliyor. Neden? Çünkü planlama sürecinde alt detaylara inilmemiş oluyor: bakım maliyetleri, personel ihtiyacı, vatandaşın gerçek ihtiyacı, ulaşım bağlantısı ya da ekonomik sürdürülebilirlik gibi unsurlar yeterince hesaplanmamış oluyor. Türkiye'de birçok spor tesisi, kültür merkezi ya da altyapı projesi bu nedenle ya eksik kullanılıyor ya da kısa sürede işlevsizleşiyor. Manşet açılışı anlatıyor, ama uzun vadeli sonuçları takip etmiyor.
Eğitim sistemi de manşet yanılgısının belki en belirgin alanlarından biri. Her sınav döneminde başarı oranları konuşuluyor; birinci olan öğrenciler manşetlere taşınıyor. Fakat asıl mesele, ortalama öğrencinin durumu. Eğitimde bölgesel eşitsizlikler, öğretmen dağılımı, teknik eğitim eksikliği, yabancı dil yeterliliği ya da okul-terk oranları gibi kırılımlar genellikle detay olarak kalıyor. Sonuçta toplum, birkaç parlak başarı üzerinden sistemin genel durumunu değerlendirme yanılgısına düşüyor.
Siyaset alanında da manşetler çoğu zaman gerçekliği gölgeleyebiliyor. Bir liderin sert açıklaması ya da bir polemik günlerce konuşuluyor. Ancak aynı dönemde genç işsizliği, sanayide dönüşüm ihtiyacı, tarımsal üretim planlaması ya da yerel göç hareketleri gibi uzun vadeli konular arka planda kalıyor. Oysa bir ülkenin geleceğini polemikler değil, bu yapısal sorunlar belirler. Türkiye'de siyasal tartışmaların sık sık sonuçsuz kalmasının nedeni de budur; başlıklar değişiyor ama temel meseleler aynı kalıyor.
Medya tüketim alışkanlıkları da bu süreci hızlandırıyor. Sosyal medya çağında herkes hızlı bir yorum yapmak istiyor. Bir videonun 30 saniyelik kesiti üzerinden hüküm veriliyor. O görüntünün öncesi ve sonrası, bağlamı ya da teknik gerçekleri çoğu zaman bilinmiyor. Bu durum yalnızca yanlış algı üretmekle kalmıyor; toplumsal kutuplaşmayı da artırıyor. Çünkü manşetler genellikle duygulara hitap ediyor, detaylar ise akla.
Başarı meselesine bakıldığında da aynı durum görülüyor. Türkiye'de bazı sektörlerde dünya çapında başarı elde eden şirketler veya yerel ölçekte örnek projeler var. Fakat bunların hangi modelle, hangi planlama disiplinleriyle ve hangi uzun vadeli stratejilerle başarılı olduğu pek konuşulmuyor. Sonuçta başarı hikâyesi manşet olarak tüketiliyor ama model olarak yaygınlaşmıyor. Oysa gerçek ilerleme, detayın analiz edilmesiyle mümkün olur.
Asıl mesele şu: Bir ülke manşetlerle yönetilemez. Manşetler gündem belirler ama çözüm üretmez. Çözüm, alt katmanlara inmeyi gerektirir. Ekonomide rakamların arkasındaki üretim zincirini, siyasette söylemlerin arkasındaki toplumsal yapıyı, adalette kararların arkasındaki sistemsel sorunları, yerel yönetimlerde projelerin arkasındaki planlama mantığını okuyabilmek gerekir. Türkiye'nin en büyük ihtiyacı belki de tam olarak budur: hızlı yargıdan derin analize geçmek.
Manşetten bakmak kolaydır; çünkü düşünmeyi değil tepki vermeyi gerektirir. Ancak alt detaylara inmek sabır, bilgi ve cesaret ister. Türkiye'nin hem sorunlarını çözebilmesi hem de kalıcı başarılar üretebilmesi için artık yüzeyde görünenle yetinmeyip, alt kırımları konuşan bir akla ihtiyaç vardır. Çünkü gerçek değişim, manşette değil; detayın içinde saklıdır.

Yüksel AKBAYRAK / TERS KÖŞE / diğer yazıları